Xét nghiệm PSA: nam giới nào nên làm và cần lưu ý gì?

Bước qua tuổi 50, không ít anh em bắt đầu để ý chuyện đi tiểu: tiểu đêm nhiều hơn, dòng tiểu yếu, đi xong vẫn thấy chưa hết. Khi đi khám, bác sĩ thường nhắc đến một xét nghiệm máu có tên PSA. Nghe đến “xét nghiệm tầm soát”, nhiều người lo ngay đến ung thư; người khác lại nghĩ chỉ cần PSA bình thường là yên tâm tuyệt đối. Cả hai cách hiểu đều chưa đúng. Bài viết dưới đây giúp bạn hiểu PSA là gì, ai nên làm, cần chuẩn bị gì và nên đọc kết quả ra sao.

PSA là gì và xét nghiệm này dùng để làm gì?

PSA (kháng nguyên đặc hiệu tuyến tiền liệt) là một loại protein do tuyến tiền liệt tạo ra. Tuyến tiền liệt là tuyến nhỏ nằm ngay dưới bàng quang của nam giới. Theo NHS (Hệ thống Y tế Quốc gia Anh), xét nghiệm PSA là xét nghiệm máu đo nồng độ protein này, giúp bác sĩ kiểm tra các vấn đề của tuyến tiền liệt như phì đại lành tính hoặc ung thư.

Điều quan trọng cần nhớ: PSA không phải xét nghiệm “chẩn đoán ung thư”. NHS nhấn mạnh rằng PSA cao không có nghĩa là bạn bị ung thư. Theo Bệnh viện Vinmec, chỉ số PSA có thể tăng do ung thư tuyến tiền liệt, nhưng cũng có thể tăng do tuyến tiền liệt to dần theo tuổi hoặc do tuyến tiền liệt bị viêm nhiễm. Vì vậy, kết quả PSA luôn cần được bác sĩ đọc cùng với triệu chứng, kết quả thăm khám và các xét nghiệm khác.

Nam giới nào nên cân nhắc xét nghiệm PSA?

Theo Bệnh viện Vinmec, các nhóm nên trao đổi với bác sĩ về xét nghiệm PSA gồm:

  • Nam giới từ 45 tuổi trở lên.
  • Nam giới có người thân trong gia đình từng mắc ung thư tuyến tiền liệt.
  • Nam giới có triệu chứng như tiểu khó, có máu trong nước tiểu hoặc tinh dịch, rối loạn cương dương.

NHS cũng cho biết bác sĩ có thể đề nghị làm PSA khi người bệnh có các triệu chứng như đi tiểu nhiều lần, tiểu ra máu hoặc khó cương, khó duy trì cương. Người đang điều trị bệnh tuyến tiền liệt có thể được làm PSA định kỳ để theo dõi.

Với nam giới không có triệu chứng, việc xét nghiệm để tầm soát là một quyết định cần cân nhắc. Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) khuyên nam giới từ 55 đến 69 tuổi nên trao đổi với bác sĩ để quyết định có nên tầm soát hay không, vì đây là lựa chọn mang tính cá nhân, phụ thuộc vào sức khỏe và mong muốn của mỗi người.

Lợi ích và hạn chế: vì sao cần bàn kỹ với bác sĩ?

Theo CDC, tầm soát bằng PSA có những lợi ích như:

  • Có thể phát hiện sớm những trường hợp ung thư nguy cơ cao, giúp giảm nguy cơ bệnh nặng hoặc tử vong ở một số người.
  • Giúp người bệnh có thêm thời gian tìm hiểu các lựa chọn điều trị.

Tuy nhiên, CDC cũng chỉ ra những hạn chế cần biết:

  • Dương tính giả: PSA có thể cao dù không có ung thư, gây lo lắng và dẫn đến các xét nghiệm không cần thiết như sinh thiết. Sinh thiết có thể gây đau, nhiễm trùng hoặc có máu trong tinh dịch.
  • Chẩn đoán quá mức: một số ung thư tiến triển rất chậm và có thể không bao giờ gây hại, nhưng khi phát hiện ra lại dẫn tới điều trị không cần thiết.
  • Tác dụng phụ của điều trị: như tiểu không kiểm soát hoặc rối loạn cương dương.

NHS cũng lưu ý kết quả PSA có thể không chính xác. Vì thế, thay vì tự đi xét nghiệm rồi lo lắng một mình, bạn nên hỏi bác sĩ trước để hiểu rõ lợi ích, hạn chế trong hoàn cảnh cụ thể của bản thân.

Cần chuẩn bị gì trước khi lấy máu xét nghiệm PSA?

Một số hoạt động có thể làm PSA tăng tạm thời, khiến kết quả kém chính xác. Theo hướng dẫn của NHS, trong 48 giờ trước khi xét nghiệm, nam giới nên:

  • Không xuất tinh.
  • Không quan hệ tình dục qua đường hậu môn.
  • Không tập luyện gắng sức đến mức hụt hơi.
  • Không đạp xe.

Bạn vẫn có thể ăn uống bình thường trước khi lấy máu. Nếu đang bị nhiễm trùng đường tiết niệu, NHS khuyên nên đợi khoảng 4–6 tuần sau khi khỏi rồi mới xét nghiệm, vì nhiễm trùng có thể làm ảnh hưởng đến kết quả. Khi đi khám, hãy báo cho bác sĩ các thuốc đang dùng và các bệnh tuyến tiền liệt từng mắc để bác sĩ đọc kết quả chính xác hơn.

PSA cao thì làm gì tiếp theo?

Trước hết, đừng hoảng hốt. Theo NHS, nếu PSA cao, bạn có thể được đề nghị xét nghiệm lại. Nếu chỉ số vẫn cao, bác sĩ có thể chuyển đến chuyên khoa để làm thêm các thăm dò như chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc sinh thiết. Ngoài PSA toàn phần, theo Bệnh viện Vinmec, bác sĩ còn có thể dựa vào tỷ lệ PSA tự do trên PSA toàn phần để hỗ trợ đánh giá.

Ngược lại, PSA bình thường cũng không có nghĩa là có thể bỏ qua mọi triệu chứng. Nếu thấy tiểu khó, tiểu đêm nhiều, tiểu ra máu hay đau khi tiểu, bạn vẫn nên đi khám chuyên khoa tiết niệu.

Thói quen giúp chăm sóc tuyến tiền liệt mỗi ngày

Bên cạnh việc khám định kỳ, nam giới trung niên có thể duy trì vài thói quen đơn giản để chủ động theo dõi sức khỏe tiết niệu:

  • Ghi lại số lần đi tiểu ban đêm, dòng tiểu và cảm giác sau khi tiểu để kể với bác sĩ khi đi khám.
  • Uống đủ nước trong ngày, hạn chế uống nhiều nước ngay trước giờ ngủ.
  • Không nhịn tiểu lâu.
  • Duy trì vận động đều đặn, giữ cân nặng hợp lý.
  • Khám sức khỏe định kỳ và chủ động hỏi bác sĩ về việc có nên làm PSA hay không.

Lời kết

Xét nghiệm PSA là công cụ hữu ích nhưng không hoàn hảo. Hiểu đúng ai nên làm, cần chuẩn bị gì và biết rằng PSA cao chưa chắc là ung thư sẽ giúp bạn bình tĩnh hơn khi nhận kết quả. Điều quan trọng nhất là trao đổi cởi mở với bác sĩ tiết niệu để có quyết định phù hợp với sức khỏe của chính mình.

Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Nguồn tham khảo:

  1. NHS (Anh) – PSA test
  2. CDC (Hoa Kỳ) – Prostate Cancer Screening: Weighing the Benefits and Harms
  3. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Ai cần thực hiện xét nghiệm PSA?