Nhiều người nghĩ tuổi già yếu đi là chuyện đương nhiên: đi chậm hơn, xách đồ nặng thấy mỏi, đứng lên ngồi xuống phải vịn tay. Thực ra, đằng sau những thay đổi ấy thường có một nguyên nhân cụ thể là mất cơ (còn gọi là thiểu cơ, sarcopenia). Tin vui là tình trạng này có thể được phát hiện sớm và làm chậm lại nhờ vận động và ăn uống hợp lý. Bài viết dưới đây giúp bạn và gia đình hiểu đúng về mất cơ ở người cao tuổi.
Mất cơ ở người cao tuổi là gì?
Theo Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, mất cơ do lão hóa là tình trạng cơ thể giảm khả năng chuyển hóa protein thành khối cơ, khiến tế bào cơ dần co nhỏ lại theo tuổi tác. Hệ quả là khối lượng cơ, sức mạnh và sức bền đều giảm. Vinmec dẫn báo cáo của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) cho biết tình trạng này ảnh hưởng tới khoảng 1/3 số người từ 60 tuổi trở lên.
Mất cơ không chỉ là chuyện “tay chân teo nhỏ”. Theo bài tổng quan đăng trên tạp chí khoa học Nutrients (2021), mất cơ làm tăng nguy cơ té ngã, giảm khả năng vận động, dễ dẫn đến tàn tật và là yếu tố dự báo quan trọng của tình trạng suy yếu (frailty) ở người cao tuổi. Vinmec cũng lưu ý mất cơ liên quan đến tăng nguy cơ khuyết tật thể chất, trầm cảm, suy nhược và tử vong.
Vì sao người lớn tuổi dễ bị mất cơ?
Lão hóa là nguyên nhân chính, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất. Theo Vinmec, các yếu tố sau khiến quá trình mất cơ diễn ra nhanh hơn:
- Ít vận động: do tính chất công việc, thói quen ngồi nhiều hoặc phải nằm lâu sau gãy xương, tai biến mạch máu não. Đây được xem là nguyên nhân phổ biến nhất.
- Thay đổi nội tiết tố theo tuổi, làm giảm khả năng tạo cơ từ protein.
- Ăn thiếu năng lượng và chất đạm trong khẩu phần hằng ngày – thường gặp ở người cao tuổi ăn kém, răng yếu hoặc sống một mình.
- Kém hấp thu dinh dưỡng do một số bệnh lý mạn tính.
Tác động của việc nằm, ngồi nhiều đến cơ bắp diễn ra nhanh hơn chúng ta tưởng. Bài tổng quan trên tạp chí Nutrients dẫn một nghiên cứu cho thấy chỉ 5 ngày nằm bất động đã làm khối nạc ở đùi giảm khoảng 4%. Một nghiên cứu khác được trích dẫn ghi nhận cứ mỗi 60 phút ngồi yên tăng thêm trong ngày thì nguy cơ giảm khối lượng và sức mạnh cơ tăng 33%. Vì vậy, sau mỗi đợt ốm phải nằm lâu, người cao tuổi rất cần được tập vận động trở lại sớm theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Dấu hiệu sớm của mất cơ cần để ý
Mất cơ diễn ra từ từ nên dễ bị nhầm với “tuổi già sức yếu”. Gia đình nên để ý nếu ông bà, cha mẹ có những biểu hiện sau (theo Vinmec):
- Sức mạnh và sức bền giảm rõ: xách túi đồ, mở nắp chai, leo cầu thang thấy khó hơn trước.
- Đi lại chậm, khó giữ thăng bằng, hay loạng choạng.
- Bắp tay, bắp chân nhỏ và yếu đi thấy rõ.
- Khó tự làm các việc sinh hoạt hằng ngày như đứng dậy khỏi ghế, tắm rửa, mặc quần áo.
Ngoài ra, sụt cân không chủ ý, ăn uống kém kéo dài hoặc vừa trải qua đợt nằm viện cũng là những thời điểm nên chú ý tới sức cơ của người cao tuổi.
Phòng ngừa và làm chậm mất cơ tại nhà
1. Vận động đều đặn, ưu tiên bài tập sức mạnh
Vinmec cho biết tập thể dục là biện pháp hàng đầu để nâng cao sức mạnh và sức bền của cơ, nhưng cần chú ý hình thức và cường độ để tránh chấn thương. Bài tổng quan trên Nutrients nhấn mạnh bài tập kháng lực (tập sức mạnh) là kích thích tạo cơ mạnh nhất. Các tác giả cũng xem việc vận động dưới 150 phút mức vừa đến mạnh mỗi tuần là thiếu hoạt động thể lực, và gợi ý người cao tuổi nên đi trên 6.000 bước mỗi ngày, ngồi yên dưới 6 giờ mỗi ngày.
Một số gợi ý dễ áp dụng:
- Đứng lên – ngồi xuống ghế chậm rãi vài lượt, có chỗ vịn an toàn.
- Kiễng gót, nâng chân khi đứng bám thành ghế.
- Tập với dây kháng lực hoặc chai nước nhỏ cho tay và vai.
- Đi bộ, làm vườn, làm việc nhà nhẹ – xen kẽ để giảm thời gian ngồi.
Người có bệnh tim mạch, xương khớp hoặc mới ốm dậy nên hỏi bác sĩ hay chuyên viên vật lý trị liệu để có bài tập phù hợp.
2. Ăn đủ chất đạm, chia đều các bữa
Theo Vinmec, chế độ ăn đủ protein cần thiết ở mọi lứa tuổi. Bài tổng quan trên Nutrients cho biết các nghiên cứu gần đây đề xuất người cao tuổi khỏe mạnh cần khoảng 1,0–1,3 g đạm cho mỗi kg cân nặng mỗi ngày để duy trì khối cơ và chức năng – cao hơn mức khuyến nghị chung trước đây. Các tác giả cũng lưu ý nên phân bổ đạm đều vào các bữa chính thay vì dồn vào một bữa.
Nguồn đạm dễ ăn cho người lớn tuổi: cá, trứng, thịt nạc băm nhỏ, đậu phụ, sữa và sữa chua. Người mắc bệnh thận mạn cần hỏi bác sĩ trước khi tăng lượng đạm.
3. Chú ý vitamin D và các vấn đề sức khỏe nền
Vinmec đề cập vitamin D là một trong những yếu tố có thể hỗ trợ. Tuy nhiên, việc bổ sung vi chất hay dùng bất kỳ sản phẩm nào nên theo chỉ định của bác sĩ sau khi được thăm khám, xét nghiệm. Kiểm soát tốt các bệnh mạn tính như đái tháo đường, bệnh tiêu hóa cũng giúp cơ thể hấp thu dinh dưỡng tốt hơn.
Khi nào nên đưa người cao tuổi đi khám?
Hãy đưa người thân đi khám tại chuyên khoa Lão khoa, Nội tổng quát hoặc Dinh dưỡng khi:
- Sức cơ giảm nhanh trong vài tháng, đi lại ngày càng khó.
- Đã té ngã hoặc suýt ngã nhiều lần.
- Sụt cân, ăn kém kéo dài không rõ lý do.
- Vừa trải qua đợt nằm viện, phẫu thuật hoặc bất động lâu ngày.
Bác sĩ có thể đánh giá sức cơ, tốc độ đi bộ, khối cơ và tìm các nguyên nhân đi kèm để có kế hoạch tập luyện, dinh dưỡng phù hợp.
Lời kết
Mất cơ không phải là điều “tuổi già phải chịu”. Duy trì vận động mỗi ngày, ăn đủ đạm và khám sức khỏe định kỳ là cách đơn giản giúp ông bà, cha mẹ giữ được đôi chân vững vàng và tự chủ trong sinh hoạt lâu hơn.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Mất cơ bắp do lão hóa
- Rogeri PS và cộng sự, tạp chí Nutrients (2021), PubMed Central – Strategies to Prevent Sarcopenia in the Aging Process: Role of Protein Intake and Exercise
