Hen phế quản khi trời lạnh: dấu hiệu và cách phòng cơn hen

Mỗi khi gió lạnh tràn về, nhiều người mắc hen phế quản (hen suyễn) lại thấy ho nhiều hơn, khò khè, nặng ngực, nhất là vào ban đêm và sáng sớm. Đây không phải chuyện ngẫu nhiên: thời tiết lạnh và những thay đổi đi kèm mùa đông là yếu tố dễ làm bùng phát cơn hen. Hiểu đúng cơ chế và chuẩn bị sớm sẽ giúp người bệnh, đặc biệt là người trung niên và cao tuổi, đi qua mùa lạnh nhẹ nhàng hơn.

Hen phế quản là bệnh gì?

Hen phế quản là bệnh hô hấp mạn tính, trong đó đường thở nhỏ trong phổi bị viêm và co hẹp, khiến không khí ra vào khó khăn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), năm 2023 ước tính có khoảng 363 triệu người trên thế giới sống chung với bệnh hen và bệnh gây ra khoảng 442.000 ca tử vong, phần lớn ở các nước thu nhập thấp và trung bình thấp – nơi bệnh thường chưa được chẩn đoán và điều trị đầy đủ.

WHO cũng cho biết hen hiện chưa có cách chữa khỏi hẳn, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh được chẩn đoán đúng, dùng thuốc theo hướng dẫn của bác sĩ và tránh các yếu tố khởi phát. Khi được kiểm soát, người bệnh vẫn sinh hoạt, làm việc và vận động gần như bình thường.

Vì sao trời lạnh dễ làm cơn hen bùng phát?

Theo Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, khi nhiệt độ giảm, không khí lạnh và khô có thể làm khô niêm mạc đường thở, khiến đường thở nhạy cảm hơn và dễ co thắt lại. Cùng lúc đó, chất nhầy tiết ra nhiều hơn, làm người bệnh càng thấy khó thở.

Mùa lạnh còn kéo theo nhiều yếu tố khởi phát khác. WHO liệt kê các tác nhân thường gặp gồm:

  • Cảm lạnh và nhiễm virus đường hô hấp – vốn tăng mạnh vào mùa đông. Vinmec lưu ý cảm cúm là tác nhân hay gây đợt cấp hen.
  • Thay đổi thời tiết đột ngột, chênh lệch nhiệt độ giữa trong nhà và ngoài trời.
  • Khói (khói bếp, khói đốt củi, khói thuốc lá), bụi và ô nhiễm không khí.
  • Bụi nhà, nấm mốc – phát triển nhiều khi nhà cửa đóng kín, ẩm thấp; phấn hoa, lông động vật.
  • Mùi hương mạnh như nước hoa, xà phòng có mùi nồng.

Ngoài ra, WHO cho biết một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc hen gồm tiền sử gia đình, bệnh dị ứng (chàm, viêm mũi dị ứng), tiếp xúc khói thuốc, ô nhiễm không khí và béo phì.

Dấu hiệu nhận biết cơn hen

Theo WHO, các triệu chứng điển hình của hen gồm:

  • Ho dai dẳng, đặc biệt về đêm.
  • Thở khò khè (tiếng rít) khi thở ra.
  • Khó thở, hụt hơi.
  • Cảm giác nặng hoặc bó chặt vùng ngực.

Các triệu chứng này thường nặng hơn vào ban đêm hoặc khi gắng sức. Ở người lớn tuổi, ho và khó thở dễ bị nhầm với “viêm họng do lạnh” hoặc “tuổi già yếu phổi”, vì vậy nếu tình trạng lặp đi lặp lại mỗi khi trời trở lạnh, Anh/Chị nên đi khám chuyên khoa hô hấp để được đo chức năng hô hấp và chẩn đoán chính xác.

Cách phòng cơn hen trong mùa lạnh

Dựa trên khuyến cáo của WHO và Vinmec, người bệnh hen có thể chủ động làm những việc sau:

  1. Làm ấm không khí trước khi hít vào: Vinmec gợi ý quàng khăn che hờ phần mũi, miệng khi ra ngoài trời lạnh. Cách này giúp không khí được làm ấm trước khi vào phổi và khuyến khích thở bằng mũi thay vì bằng miệng.
  2. Giữ ấm cơ thể, đặc biệt vùng cổ, ngực; hạn chế ra ngoài lúc sáng sớm hoặc đêm khuya khi nhiệt độ xuống thấp nhất.
  3. Tránh khói: không hút thuốc và tránh khói thuốc thụ động. Vinmec khuyên hạn chế sưởi bằng bếp củi, bếp than vì khói dễ kích thích đường thở; nên dùng thiết bị sưởi điện an toàn.
  4. Phòng cảm cúm: rửa tay thường xuyên, tránh tiếp xúc gần người đang ốm. Vinmec cho biết tiêm vắc-xin cúm có thể giúp giảm nguy cơ nhiễm cúm – Anh/Chị nên hỏi bác sĩ về lịch tiêm phù hợp.
  5. Giữ không khí trong nhà sạch và khô thoáng: theo Vinmec, môi trường ẩm tạo điều kiện cho nấm mốc và mạt bụi nhà phát triển. Nên giặt chăn ga thường xuyên, lau dọn bụi, mở cửa thông gió vào lúc trời ấm.
  6. Dùng thuốc đúng theo hướng dẫn của bác sĩ: WHO cho biết hen được kiểm soát chủ yếu bằng thuốc dạng hít. Người bệnh cần dùng đều đặn theo đơn, không tự ý ngừng thuốc khi thấy đỡ, mang theo thuốc cắt cơn khi ra ngoài và nhờ nhân viên y tế hướng dẫn kỹ thuật hít đúng cách.

Khi nào cần đi khám hoặc gọi cấp cứu?

Vinmec cảnh báo cơn hen nặng nếu không được xử trí kịp thời có thể đe dọa tính mạng. Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), cơn hen cấp là khi triệu chứng trở nên nặng, khiến người bệnh khó thở dữ dội: khò khè, ho, hụt hơi hoặc nặng ngực tăng lên rõ rệt. NHS khuyên người bệnh ngồi thẳng, giữ bình tĩnh và dùng thuốc cắt cơn theo kế hoạch hành động hen mà bác sĩ đã hướng dẫn.

Cần gọi cấp cứu ngay (115) nếu, theo NHS:

  • Người bệnh thấy tệ hơn ở bất kỳ thời điểm nào;
  • Không đỡ sau khi đã dùng thuốc cắt cơn theo hướng dẫn;
  • Không có sẵn thuốc cắt cơn bên người.

Sau khi đã qua cơn hen, NHS khuyên người bệnh nên đi khám lại trong vòng 2 ngày, kể cả khi đã thấy khỏe, để bác sĩ đánh giá và điều chỉnh việc điều trị, giảm nguy cơ lên cơn lần sau. Ngoài ra, Anh/Chị cũng nên đi khám sớm nếu phải dùng thuốc cắt cơn thường xuyên hơn, ho về đêm làm mất ngủ hoặc khó thở ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Lời kết

Mùa lạnh là thời điểm “nhạy cảm” với người mắc hen phế quản, nhưng không có nghĩa là phải chịu đựng. Giữ ấm đúng cách, tránh khói bụi, phòng cảm cúm, dùng thuốc đều đặn theo chỉ định và tái khám định kỳ là những việc đơn giản giúp kiểm soát bệnh hiệu quả. Gia đình có người lớn tuổi mắc hen nên cùng ghi nhớ các dấu hiệu cần cấp cứu để xử trí kịp thời.

Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.

Nguồn tham khảo:

  1. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Asthma – Fact sheet
  2. Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Hen suyễn và thời tiết
  3. Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) – Asthma attacks