Nhiều người ngoài tuổi trung niên coi chuyện sáng nào cũng ho khạc đờm, leo vài bậc cầu thang đã thở dốc là “bệnh của tuổi già” hoặc “ho của người hút thuốc”. Thực tế, đó có thể là biểu hiện của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) – một bệnh phổi tiến triển âm thầm trong nhiều năm.
COPD là gì và vì sao đáng lo?
COPD là tình trạng đường thở và phổi bị viêm, tổn thương và hẹp lại, khiến không khí ra vào phổi khó khăn. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), COPD là nguyên nhân gây tử vong đứng hàng thứ ba trên toàn cầu, với 3,4 triệu ca tử vong trong năm 2023. Cũng theo WHO, gần 90% số ca tử vong do COPD ở người dưới 70 tuổi xảy ra tại các nước thu nhập thấp và trung bình.
Điều khiến bệnh nguy hiểm là triệu chứng đến rất chậm. Theo Mayo Clinic, các biểu hiện của COPD thường chưa xuất hiện cho đến khi phổi đã bị tổn thương nhiều. Theo NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh), tổn thương phổi do COPD là vĩnh viễn, nhưng điều trị có thể giúp làm chậm tiến triển của bệnh.
Nguyên nhân: không chỉ có thuốc lá
Khói thuốc lá là yếu tố được nhắc đến nhiều nhất. Theo WHO, hút thuốc lá chiếm hơn 70% số ca COPD ở các nước thu nhập cao; còn ở các nước thu nhập thấp và trung bình, thuốc lá chiếm khoảng 30–40% số ca và ô nhiễm không khí trong nhà là một yếu tố nguy cơ lớn. Vì vậy người chưa từng hút thuốc vẫn có thể mắc bệnh.
Những yếu tố nguy cơ chính gồm:
- Hút thuốc lá, thuốc lào, kể cả hút thuốc thụ động.
- Khói bếp – theo Mayo Clinic, ở các nước đang phát triển, COPD thường gặp ở người tiếp xúc với khói đốt nhiên liệu để nấu ăn và sưởi ấm, chẳng hạn bếp than, bếp củi trong gian bếp kín.
- Bụi, khói, hóa chất nơi làm việc.
- Yếu tố di truyền hiếm gặp – thiếu hụt alpha-1 antitrypsin, có thể gây COPD khi còn trẻ.
Những dấu hiệu dễ bị bỏ qua
COPD không khởi phát rầm rộ. Người bệnh thường tự đi chậm lại, ngại leo dốc nên không nhận ra phổi đang yếu đi. Theo NHS, các triệu chứng thường gặp gồm:
- Khó thở, nhất là khi gắng sức như leo cầu thang, xách đồ, đi bộ nhanh.
- Ho có đờm dai dẳng, không dứt hẳn.
- Hay bị nhiễm trùng đường hô hấp.
- Thở khò khè kéo dài.
Khi bệnh đã nặng hơn, có thể xuất hiện sụt cân, mệt mỏi, phù mắt cá chân.
Theo NHS, người bệnh thường có vài đợt triệu chứng nặng lên đột ngột mỗi năm (gọi là đợt cấp), đặc biệt vào mùa đông.
Để biết chắc có mắc COPD hay không, bác sĩ cần cho đo chức năng hô hấp (hô hấp ký) – nghiệm pháp mà WHO nêu là cách xác định chẩn đoán.
Phòng bệnh và sống chung với COPD
WHO cho biết COPD không chữa khỏi được, nhưng tình trạng có thể cải thiện nhờ không hút thuốc, tránh ô nhiễm không khí và tiêm vắc xin.
Bỏ thuốc lá và giữ không khí trong lành
Theo Mayo Clinic, cách tốt nhất để phòng COPD là không bao giờ hút thuốc. Nếu đang hút, hãy bỏ thuốc và nhờ nhân viên y tế tư vấn nếu tự bỏ quá khó. Trong nhà, nên đặt bếp ở nơi thoáng, hạn chế đun nấu bằng than, củi trong phòng kín. Nếu làm việc ở nơi nhiều bụi, hãy dùng đầy đủ đồ bảo hộ lao động.
Tiêm phòng
Nhiễm trùng hô hấp dễ đẩy người bệnh vào đợt cấp. WHO khuyên người mắc COPD tiêm vắc xin cúm hằng năm và tiêm vắc xin phòng viêm phổi. Hãy hỏi bác sĩ về lịch tiêm phù hợp.
Tập thở và phục hồi chức năng hô hấp
Theo WHO, phục hồi chức năng hô hấp dạy người bệnh các bài tập giúp cải thiện hơi thở và khả năng vận động. NHS cũng ghi nhận vận động đều đặn giúp cải thiện triệu chứng và chất lượng sống. Hai kỹ thuật thường được hướng dẫn, theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh:
| Kỹ thuật | Cách thực hiện |
|---|---|
| Thở chúm môi | Hít vào bằng mũi, chúm môi rồi thở ra chậm qua miệng; thời gian thở ra dài gấp đôi thời gian hít vào. |
| Thở bụng | Đặt một tay lên bụng, một tay lên ngực; hít chậm và sâu qua mũi, cảm nhận bụng phồng lên. |
Nên tập dưới sự hướng dẫn ban đầu của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng để làm đúng.
Dùng thuốc đúng chỉ định
Theo WHO, thuốc dạng hít giúp giãn đường thở là nhóm thuốc điều trị chính; người bệnh nặng có thể cần thở oxy. Loại thuốc, cách dùng do bác sĩ quyết định sau khi thăm khám. Bạn không nên tự mua thuốc, tự ngưng hay tự thay đổi cách dùng.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải cấp cứu?
Nên đi khám sớm nếu bạn có các triệu chứng kể trên kéo dài, đặc biệt – theo NHS – khi bạn trên 35 tuổi và đang hút hoặc từng hút thuốc.
Người đã được chẩn đoán COPD cần liên hệ bác sĩ khi triệu chứng xấu đi đột ngột hoặc xuất hiện triệu chứng mới giữa các lần tái khám. Theo Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh, nếu đã xử trí tại nhà theo hướng dẫn mà triệu chứng vẫn nặng thì cần đến bệnh viện ngay.
Gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế gần nhất ngay khi có một trong các dấu hiệu mà Mayo Clinic cảnh báo:
- Không thể lấy lại hơi thở.
- Môi hoặc móng tay tím tái.
- Tim đập nhanh.
- Lơ mơ, khó tập trung.
COPD tiến triển chậm nên rất dễ bị nhầm với dấu hiệu tuổi tác. Bỏ thuốc lá, bớt khói bếp, tiêm phòng và tập thở đều đặn là những việc bạn có thể chủ động làm. Nếu bạn hoặc cha mẹ đang ho khạc đờm dai dẳng, hụt hơi khi gắng sức, đừng chờ đến khi khó thở cả lúc nghỉ – hãy đi khám chuyên khoa hô hấp.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) – Chronic obstructive pulmonary disease (COPD)
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính COPD: Nguyên nhân, triệu chứng
- NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) – Chronic obstructive pulmonary disease (COPD) – Symptoms
- NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) – Living with – Chronic obstructive pulmonary disease (COPD)
- Mayo Clinic – COPD – Symptoms and causes