Đang yên lành bỗng đau dữ dội vùng thắt lưng, nằm hay ngồi cũng không đỡ. Thủ phạm nhiều khi chỉ là một viên sỏi nhỏ trong đường tiết niệu. Sỏi thận khá thường gặp ở tuổi trung niên trở lên và hay tái phát. Cùng tìm hiểu nguyên nhân, dấu hiệu, cách phòng ngừa và lúc nào cần đến bệnh viện.
Sỏi thận là gì và phổ biến đến mức nào?
Khi nước tiểu chứa quá nhiều chất dễ kết tinh mà lại không đủ nước để hòa loãng, các tinh thể sẽ dính vào nhau thành những “hạt sạn” cứng. Sỏi có thể nằm ở thận, niệu quản, bàng quang hoặc niệu đạo, nên được gọi chung là sỏi tiết niệu.
Theo Cẩm nang MSD, mỗi năm khoảng 1–2% người lớn ở Hoa Kỳ mắc sỏi tiết niệu. Đến 70 tuổi, khoảng 19% nam giới và 10% nữ giới đã từng bị sỏi. Khoảng 85% số sỏi có thành phần canxi, chủ yếu là canxi oxalat. Các loại còn lại gồm sỏi axit uric, sỏi do nhiễm trùng và sỏi cystine (hiếm gặp).
Nguyên nhân và ai dễ bị sỏi thận?
Theo NHS, Mayo Clinic, Bệnh viện Tâm Anh và Vinmec, sỏi thường hình thành do nhiều yếu tố cộng lại:
- Uống ít nước: nước tiểu bị cô đặc, nhất là khi trời nóng, lao động nặng hoặc ra nhiều mồ hôi.
- Ăn uống chưa hợp lý: ăn mặn, ăn nhiều đạm động vật và đường, ăn ít chất xơ.
- Thừa cân, béo phì, ít vận động hoặc phải nằm một chỗ lâu ngày.
- Bệnh lý kèm theo: nhiễm trùng đường tiểu tái phát, cường tuyến cận giáp, bệnh đường ruột hoặc đã phẫu thuật đường ruột. Ở nam giới lớn tuổi còn có phì đại tiền liệt tuyến.
- Tiền sử: bản thân hoặc người thân trong gia đình từng bị sỏi.
- Một số thuốc và chất bổ sung khi dùng kéo dài, như vitamin C, vitamin D hoặc một số thuốc lợi tiểu. Không tự ý ngưng thuốc đang được kê, hãy hỏi bác sĩ.
Dấu hiệu nhận biết: cơn đau quặn thận và tiểu máu
Sỏi nhỏ có thể tự ra theo nước tiểu mà không gây triệu chứng. Khi sỏi lớn hoặc di chuyển gây tắc, người bệnh có thể gặp:
- Cơn đau quặn thận: đau dữ dội ở vùng hông hoặc thắt lưng, ngay dưới xương sườn. Cơn đau đến đột ngột, thành từng đợt và có thể lan xuống bụng dưới, bẹn. Theo Bệnh viện Tâm Anh, người bệnh thường lăn lộn vì không tìm được tư thế nào đỡ đau.
- Tiểu máu: nước tiểu có màu hồng, đỏ hoặc nâu. Đôi khi máu chỉ phát hiện được qua xét nghiệm.
- Rối loạn tiểu tiện: tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục hoặc có mùi hôi.
- Buồn nôn, nôn; sốt, ớn lạnh. Sốt và ớn lạnh có thể là dấu hiệu đã bị nhiễm trùng.
Theo Bệnh viện Tâm Anh, có những viên sỏi “im lặng”: không gây đau nhưng âm thầm làm tắc đường tiểu. Nếu không được xử trí, sỏi có thể dẫn đến thận ứ mủ, nhiễm trùng huyết hoặc suy thận. Vì vậy người lớn tuổi nên khám sức khỏe định kỳ.
Phòng ngừa: uống đủ nước và ăn uống hợp lý
Theo Cẩm nang MSD, sau lần bị sỏi đầu tiên, tỷ lệ tái phát khoảng 11% sau 2 năm và lên tới 39% sau 15 năm.
Uống đủ nước, chia đều trong ngày
- Theo NHS, người lớn nên uống khoảng 2,5–3 lít nước mỗi ngày. Bệnh viện Tâm Anh khuyến cáo người bình thường uống khoảng 2 lít nước mỗi ngày.
- Với người đã từng bị sỏi, Cẩm nang MSD khuyên uống đủ nước để mỗi ngày đi tiểu ra ít nhất 2,5 lít.
- Nước tiểu sẫm màu là dấu hiệu cơ thể đang thiếu nước. NHS gợi ý có thể pha thêm chút nước cốt chanh tươi vào nước uống, hạn chế nước ngọt có ga và rượu bia.
Lưu ý: người mắc bệnh tim, suy thận hoặc đã được dặn phải hạn chế nước cần hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp với mình.
Điều chỉnh bữa ăn
- Ăn nhạt: theo NIDDK, người lớn nên dùng dưới 2.300 mg natri mỗi ngày. NHS khuyên dùng dưới 6 g muối mỗi ngày. Hãy bớt nước chấm, đồ chế biến sẵn.
- Không kiêng canxi: theo NIDDK, canxi trong thức ăn giúp “giữ chân” các chất tạo sỏi ngay trong ruột. Hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng viên bổ sung canxi.
- Giảm đạm động vật: bớt thịt đỏ, nội tạng, hải sản và thay một phần bằng các loại đậu.
- Hạn chế thực phẩm nhiều oxalat nếu bạn bị sỏi canxi oxalat. Theo NIDDK, nhóm này gồm rau chân vịt (cải bó xôi), các loại hạt, đậu phộng và cám lúa mì.
- Giữ cân nặng hợp lý, vận động đều đặn (đi bộ, đạp xe nhẹ). Không nhịn tiểu và điều trị dứt điểm nhiễm trùng đường tiểu.
Mỗi loại sỏi cần một chế độ ăn riêng. NHS khuyên không tự thay đổi chế độ ăn khi chưa trao đổi với bác sĩ.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải cấp cứu?
Hãy đi khám sớm nếu bạn đau âm ỉ vùng thắt lưng, tiểu buốt, nước tiểu đục hoặc siêu âm phát hiện có sỏi.
Theo Mayo Clinic và NHS, cần đến cơ sở y tế ngay khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Đau dữ dội đến mức không ngồi yên được, không tìm được tư thế dễ chịu.
- Đau kèm buồn nôn, nôn.
- Đau kèm sốt, ớn lạnh, run.
- Tiểu ra máu.
- Tiểu khó, tiểu rất ít hoặc không tiểu được.
Theo Cẩm nang MSD, nếu vừa bị tắc đường tiểu vừa bị nhiễm trùng thì cần giải phóng chỗ tắc càng sớm càng tốt. Người cao tuổi và người có bệnh nền như đái tháo đường càng không nên tự dùng thuốc giảm đau để “chịu đựng” ở nhà.
Lời kết
Hãy duy trì thói quen uống đủ nước, ăn nhạt, không kiêng canxi, bớt đạm động vật và vận động đều đặn. Khi có cơn đau quặn thận, tiểu máu hoặc sốt kèm đau lưng, hãy đi khám ngay để được bác sĩ chẩn đoán và điều trị kịp thời.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- NHS (Anh Quốc) – Kidney stones
- Mayo Clinic – Kidney stones – Symptoms and causes
- NIDDK – Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH) – Eating, Diet, & Nutrition for Kidney Stones
- Cẩm nang MSD – Sỏi tiết niệu
- Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh – Sỏi tiết niệu: Nguyên nhân, triệu chứng, điều trị và phòng ngừa
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Sỏi thận: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán và điều trị