Đang trò chuyện mà bật cười, hắt hơi hay ho một tiếng là “són” ra quần; vừa thấy buồn tiểu đã phải chạy ngay vào nhà vệ sinh mà nhiều khi vẫn không kịp. Đây là những tình huống khó nói mà không ít ông bà, cha mẹ chúng ta âm thầm chịu đựng. Nhiều người cho rằng đó là chuyện “già thì phải thế” nên ngại đi khám. Thực tế, tiểu không tự chủ là một rối loạn có nguyên nhân cụ thể, và trong nhiều trường hợp có thể cải thiện đáng kể nếu được phát hiện, chăm sóc đúng cách.
Tiểu không tự chủ là gì, vì sao hay gặp ở người cao tuổi?
Tiểu không tự chủ (còn gọi là tiểu không kiểm soát, són tiểu) là tình trạng nước tiểu rò rỉ ra ngoài ngoài ý muốn. Theo Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec, đây là rối loạn chức năng đường tiết niệu gặp nhiều ở người cao tuổi, và tỷ lệ mắc tăng dần theo tuổi cũng như mức độ suy yếu của cơ thể. Khi tuổi cao, bàng quang hoạt động kém hơn, nước tiểu không được tống hết ra ngoài, cơ vòng quanh cổ bàng quang cũng khó kiểm soát hơn, nên chỉ một cú ho, hắt hơi đã có thể làm nước tiểu rỉ ra.
Có một số dạng thường gặp:
- Són tiểu khi gắng sức: nước tiểu rỉ ra khi ho, hắt hơi, cười lớn, bê vật nặng – lúc áp lực trong ổ bụng tăng đột ngột.
- Tiểu gấp: cảm giác mắc tiểu đến đột ngột, dữ dội, bàng quang co bóp mạnh khiến người bệnh khó kìm lại được.
- Dạng hỗn hợp: kết hợp cả hai kiểu trên, khá phổ biến ở người lớn tuổi.
Những nguyên nhân thường gặp
Theo Vinmec, tiểu không tự chủ ở người cao tuổi hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất mà thường là sự cộng hưởng của nhiều yếu tố:
- Bàng quang hoạt động quá mức: cơ thành bàng quang co bóp ngoài ý muốn, có thể liên quan đến sỏi hoặc khối u bàng quang.
- Nhiễm khuẩn đường tiết niệu: nước tiểu ứ đọng do đi tiểu không hết tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, kích thích bàng quang.
- Bệnh lý đi kèm: phì đại tuyến tiền liệt ở nam giới; teo âm đạo, teo niệu đạo ở phụ nữ sau mãn kinh; đái tháo đường, suy tim, béo phì (mỡ bụng chèn ép bàng quang); bệnh tủy sống, táo bón kéo dài.
- Một số loại thuốc: thuốc lợi tiểu, một số thuốc hướng thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc an thần… có thể làm tình trạng nặng hơn. Vì vậy, người bệnh không nên tự ý ngừng hay đổi thuốc mà cần trao đổi với bác sĩ để rà soát lại đơn thuốc.
- Ít vận động: người phải nằm, ngồi lâu, đi lại khó khăn thường không kịp tới nhà vệ sinh. Khi khả năng vận động được phục hồi, tình trạng són tiểu cũng có thể cải thiện.
- Yếu tố tâm lý: căng thẳng, lo âu, lú lẫn cũng ảnh hưởng tới khả năng kiểm soát bàng quang.
Đừng xem nhẹ: tiểu không tự chủ ảnh hưởng thế nào?
Vinmec cảnh báo nếu để kéo dài, tiểu không tự chủ có thể dẫn đến nhiễm trùng bàng quang, viêm ngược dòng lên thận, và trường hợp không được điều trị kịp thời có thể ảnh hưởng tới chức năng thận. Da vùng kín thường xuyên ẩm ướt cũng dễ bị kích ứng, hăm loét.
Không kém phần quan trọng là gánh nặng tinh thần: nhiều người trở nên tự ti, ngại ra ngoài, ngại gặp gỡ bạn bè, con cháu, thậm chí cố tình uống ít nước – điều này lại dễ gây táo bón và nhiễm trùng tiết niệu, khiến vòng luẩn quẩn càng nặng thêm.
Chăm sóc tại nhà: những thay đổi nhỏ mang lại khác biệt
1. Điều chỉnh đồ uống hợp lý
Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), caffeine có trong trà, cà phê, nước ngọt có ga làm tăng lượng nước tiểu, nên cần hạn chế. NHS cũng lưu ý uống quá nhiều hoặc quá ít nước đều có thể khiến tình trạng són tiểu nặng hơn. Vinmec gợi ý người cao tuổi uống khoảng 1.500–2.000 ml nước mỗi ngày, chia đều trong ngày và hạn chế uống nhiều vào buổi tối, nhất là sát giờ đi ngủ. Người có bệnh tim, bệnh thận nên hỏi bác sĩ về lượng nước phù hợp.
2. Tập cơ sàn chậu (bài tập Kegel)
Cơ sàn chậu giống như chiếc “võng” nâng đỡ bàng quang. Khi cơ này khỏe hơn, khả năng giữ nước tiểu cũng tốt hơn. Cách tập đơn giản: siết nhẹ các cơ như khi đang cố nhịn tiểu hoặc nhịn xì hơi, giữ vài giây rồi thả lỏng. Theo NHS, nên thực hiện ít nhất 8 lần co cơ mỗi lượt, tối thiểu 3 lượt mỗi ngày và duy trì ít nhất 3 tháng; nếu thấy hiệu quả có thể tiếp tục lâu dài. Lúc đầu có thể nhờ bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn để tập đúng nhóm cơ.
3. Luyện bàng quang
Luyện bàng quang là tập cho bàng quang chứa được nhiều hơn và kéo dài khoảng cách giữa các lần đi tiểu: đi tiểu theo giờ cố định, khi buồn tiểu thì cố gắng chờ thêm ít phút rồi mới đi, sau đó tăng dần thời gian chờ. Theo NHS, một chương trình luyện bàng quang thường kéo dài ít nhất 6 tuần. Vinmec cho biết phương pháp này đặc biệt phù hợp với người tiểu gấp và dạng hỗn hợp, có thể thấy cải thiện sau vài tháng kiên trì.
4. Giữ cân nặng hợp lý, chống táo bón, duy trì vận động
NHS khuyến khích người thừa cân giảm cân để giảm áp lực lên bàng quang. Ăn nhiều rau xanh, trái cây giúp hạn chế táo bón. Đi bộ nhẹ nhàng, tập dưỡng sinh hằng ngày giúp duy trì sức cơ và khả năng tự đi vệ sinh.
5. Thu xếp nhà ở thuận tiện
Với người lớn tuổi đi lại chậm, nên bố trí phòng ngủ gần nhà vệ sinh, có đèn ngủ, tay vịn và sàn chống trơn; mặc quần áo dễ cởi. Những điều này vừa giúp không bị “lỡ việc”, vừa phòng té ngã ban đêm.
Khi nào cần đưa người thân đi khám?
Hãy đưa người cao tuổi đi khám chuyên khoa tiết niệu (hoặc phụ khoa với phụ nữ) khi:
- Són tiểu xảy ra thường xuyên, ảnh hưởng đến sinh hoạt, giấc ngủ hoặc khiến người bệnh ngại ra ngoài.
- Kèm tiểu buốt, tiểu rắt, nước tiểu đục, có mùi hôi hoặc lẫn máu, sốt, đau hông lưng.
- Tiểu khó, tia tiểu yếu, cảm giác tiểu không hết (đặc biệt ở nam giới).
- Són tiểu xuất hiện đột ngột, kèm lú lẫn, yếu tay chân hoặc sau khi bắt đầu dùng thuốc mới.
Theo Vinmec, việc thăm khám giúp xác định đúng nguyên nhân, vì nhiều nguyên nhân hoàn toàn có thể điều trị được; đồng thời bác sĩ sẽ kiểm soát tốt các bệnh nền như đái tháo đường, suy tim và xem lại các thuốc đang dùng.
Lời kết
Tiểu không tự chủ không phải là điều tất yếu của tuổi già và cũng không phải chuyện đáng xấu hổ. Sự quan tâm, tế nhị của con cháu – nhắc ông bà tập cơ sàn chậu, uống nước đúng cách, sắp xếp nhà cửa thuận tiện và chủ động đưa đi khám – sẽ giúp người thân lấy lại sự tự tin và chất lượng sống mỗi ngày.
Bài viết chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và điều trị của bác sĩ.
Nguồn tham khảo:
- Bệnh viện Đa khoa Quốc tế Vinmec – Nguyên nhân gây tiểu không tự chủ ở người già
- NHS (Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh) – Urinary incontinence – Treatment
